Alzheimer ve beslenme ilişkisi

En yaygın nörodejeneratif hastalıklardan biri olan Alzheimer hastalığı henüz önlenemeyen ve tedavi edilemeyen nörodejeneratif hastalıklardan biridir. (1) Alzheimer hastalığının etiyolojisi hâlâ tam olarak anlaşılamamıştır ve farmakolojik tedaviler yalnızca semptomların hafifletilmesine odaklanmaktadır. Mevcut bilgilere göre, yaşam tarzı faktörlerinin Alzheimer hastalığı gelişme riskini etkileyebileceği düşünülmektedir. (2) Alzheimer hastalığının ortaya çıkışıyla ilişkili değiştirilemeyen faktörler arasında kadın cinsiyeti ve ileri yaş yer almaktadır. Kadınların hastalığa yakalanma olasılığının daha yüksek olduğu ve Alzheimer hastalığının genellikle 65 yaş üzerindeki bireyleri etkilediği gözlemlenmektedir. (2) Ayrıca, geçmişte yaşanmış beyin travmaları (örneğin sarsıntı, travma sonrası amnezi), orta yaşta diyabet, obezite ve hipertansiyon gibi sağlık sorunları ile Alzheimer hastalığına ilişkin aile öyküsü de hastalığın gelişme riskini artıran faktörler arasında yer almaktadır. (2) Alzheimer hastalığı gelişme riskini azaltabilecek değiştirilebilir faktörlere özellikle dikkat etmek önemlidir. Bu faktörler arasında eğitim düzeyi, fiziksel aktivite, uyku düzeni, beslenme, sigara kullanımı ve alkol tüketimi yer almaktadır. (2)  Tüm bu unsurlar, az ya da çok, kardiyovasküler hastalıkların gelişme riski üzerinde etkilidir ve bu hastalıklar da Alzheimer hastalığının ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir. (2) Kalp ve damar hastalıkları, beyne giden kan akışını azaltarak besin maddelerinin beyine ulaşmasını kısıtlayabilir. (2)  Bilimsel araştırmalar, düzenli fiziksel aktivitenin, obezite, diyabet ve kardiyovasküler hastalık riskini azaltmaya yönelik faaliyetlerin ve sağlıklı bir beslenmenin — özellikle Akdeniz diyeti veya MIND diyetinin — insanın bilişsel kapasitesi üzerinde olumlu etkiler gösterebileceğini ve dolayısıyla Alzheimer hastalığı riskini azaltmaya katkıda bulunabileceğini ortaya koymaktadır. (2) Alzheimer için tedavi edici bir terapi bulunmadığından, diyet gibi değiştirilebilir yaşam tarzı faktörlerine dayalı önleyici yaklaşımlara odaklanılması gerekmektedir. (1) Alzheimer hastalığının etiyolojisi hâlâ tam olarak anlaşılamamıştır ve farmakolojik tedaviler yalnızca semptomların hafifletilmesine odaklanmaktadır. 

   Alzheimer hastalığı için yaşlı bireylerde akılcı beslenme ilkelerinin uygulanması önerilmektedir. (2) Diyet, nöroprotektif besin öğeleri açısından zengin olmalıdır; yani antioksidanlar, B vitaminleri ve çoklu doymamış yağ asitlerini içermelidir. (2) Yapılan çalışmalar Akdeniz diyetinin Alzheimer hastalarına yönelik beslenme önerilerinin temelini oluşturması gerektiğini belirtmektedir. (2) Bunun nedeni, Akdeniz diyetinin hem beslenme durumu hem de bilişsel fonksiyonlar üzerinde olumlu etkiler göstermesidir. (2)

   Diyette antioksidanların (örneğin E ve C vitaminleri), folat, B6 ve B12 vitaminlerinin eksikliği, Alzheimer hastalığının gelişiminde etkili olabilecek faktörlerdendir. (2)  Antioksidan vitaminler, β-amiloid kaynaklı lipid peroksidasyonunu ve oksidatif stresi azaltarak inflamasyon sinyal yollarını baskılar. Folik asit, B6 ve B12 vitaminleri DNA metilasyonunda rol oynar ve homosistein metabolizması için gereklidir. (2) Bu vitaminlerin eksikliği, homosistein düzeylerinin artmasına ve buna bağlı olarak oksidatif hasarın artmasına yol açarak Alzheimer hastalığına katkıda bulunabilir. (2)  Araştırmacılar, yaşam boyunca yeterli düzeyde protein alımının Alzheimer hastalığına karşı koruyucu etki gösterebileceğini öne sürmektedir. (2)  Alzheimer hastalarında yağ alımına ilişkin mevcut beslenme önerileri, proteinlerde olduğu gibi, yaşlılar için belirlenen rasyonel beslenme ilkelerine dayanmaktadır. (2) Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, günlük enerji alımının %30’unu aşmayacak şekilde yağlardan karşılanmasıönerilmektedir. (2) Ayrıca, doymuş yağ asitlerinin toplam enerji alımının %10’unu geçmemesi, omega-3 ve omega-6 gibi doymamış yağ asitlerinin ise günde yaklaşık 250 mg alınması tavsiye edilmektedir. Alzheimer hastalığında yalnızca diyetteki yağ miktarı değil, aynı zamanda yağın kalitesi, yani hangi yağ asitlerinden oluştuğu, büyük önem taşımaktadır. (2) Doymamış yağ asitlerininAlzheimer hastalığına karşı koruyucu etki gösterdiği, buna karşılık doymuş yağ asitlerinin (SFA) tüketiminin hastalık riskini artırdığı öne sürülmektedir. Çalışmalar, glukoz metabolizmasının Alzheimer hastalığının gelişimiyle ilişkili olduğunu ve glisemi bozukluğu olan kişilerin demans geliştirme olasılığının daha yüksek olduğunu ve hafif bilişsel bozukluktan Alzheimer hastalığına daha hızlı ilerlediklerini göstermektedir. (2) Glukoz metabolizmasının Alzheimer hastalığı üzerindeki etkisini, tip 2 diyabeti ve yüksek kan şekeri düzeyleri olan kişilerin, normal glisemisi olan ve diyabeti olmayan bireylere göre Alzheimer hastalığı geliştirme riskinin daha yüksek olması da doğrulamaktadır. (2) Yaşlı bireylerin beslenmesine yönelik güncel önerilere göre, karbonhidratların günlük enerji ihtiyacının %45–65’ini karşılaması gerekmektedir. (2) Ayrıca, basit şekerlerden gelen enerjinin günlük enerji ihtiyacının %10’unu aşmaması ve günlük diyet lifi alımının yaklaşık 20 gram olması önerilmektedir. (2)

Takviyeler

• Omega-3 yağ asitleri ve Kurkumin
  (Günde 4 kapsül – 1680 mg omega-3 & 800 mg kurkumin, Nordic Naturals ProOmega CRP).
  65 yaş ve üzerindeki bireylerde, haftada en az bir kez omega-3 yağ asidi tüketenlerde Alzheimer hastalığı (AH) gelişme riski %60 daha düşüktür. Ayrıca toplam n-3 çoklu doymamış yağ asidi alımı, Alzheimer hastalığı riskinin azalmasıyla ilişkilidir [3]. Kurkumin, inflamasyon ve antioksidan yolları hedef alır ve ayrıca (doğrudan) amiloid agregasyonuna karşı etkilidir [3], ancak biyoyararlanım ve kan-beyin bariyerini geçme ile ilgili sorunlar olabilir [3].
• Multivitamin ve Mineraller
  (Günde 1 tablet, Solgar VM-75, demirsiz).
  Kombinasyon takviyeleri, bilişsel performans ve Alzheimer hastalığına eşlik eden davranışsal zorluklarda iyileşme göstermektedir [3].
• Koenzim Q10
  (Günde 2 yumuşak kapsül, 200 mg, Nordic Naturals).
  Alzheimer hastalarında mitokondriyal hasarın azaltılmasına yardımcı olabilir [3].
• C Vitamini
  (Günde 1 tablet, 1 gram, Solgar).
  Sağlıklı C vitamini düzeylerini korumak, yaşa bağlı bilişsel gerileme ve Alzheimer hastalığına karşı koruyucu olabilir [3].
• Vitamin B12
  (Günde 1 tablet, 500 mcg, Solgar).
  B12 vitamini eksikliği, Alzheimer hastalığı patolojisinin gelişimiyle ilişkilidir [3].
• Magnezyum L-Treonat (Mg)
  (Günde 2 tablet, 144 mg, Magtein).
  Bir meta-analiz, magnezyum eksikliğinin Alzheimer hastalığı için bir risk faktörü olabileceğini ve magnezyum takviyesinin tamamlayıcı bir tedavi olarak kullanılabileceğini göstermektedir [3].
• Hericium erinaceus (Aslan Yelesi Mantarı)
  (Günde 2 gram, Stamets Host Defense).
  Aslan yelesi mantarının, 50 yaş üstü sağlıklı bireylerde ve hafif bilişsel bozukluğu (MCI) olan hastalarda plaseboya kıyasla bilişsel işlevlerde anlamlı iyileşmeler sağladığı gösterilmiştir (3).
• Super Bifido Plus Probiyotik
  (Günde 1 tablet, Flora).
  Bir meta-analiz, probiyotiklerin Alzheimer hastalarına fayda sağlayabileceğini öne sürmektedir [3].

Kaynakça 

1. Mediterranean diet adherence, gut microbiota, and Alzheimer's or Parkinson's disease risk: A systematic review, Solch, Rebecca J. et al. Journal of the Neurological Sciences, Volume 434, 120166
2. Stefaniak O, Dobrzyńska M, Drzymała-Czyż S, Przysławski J. Diet in the Prevention of Alzheimer's Disease: Current Knowledge and Future Research Requirements. Nutrients. 2022 Oct 30;14(21):4564. doi: 10.3390/nu14214564. PMID: 36364826; PMCID: PMC9656789.
3. Ornish D, Madison C, Kivipelto M, Kemp C, McCulloch CE, Galasko D, Artz J, Rentz D, Lin J, Norman K, Ornish A, Tranter S, DeLamarter N, Wingers N, Richling C, Kaddurah-Daouk R, Knight R, McDonald D, Patel L, Verdin E, E Tanzi R, Arnold SE. Effects of intensive lifestyle changes on the progression of mild cognitive impairment or early dementia due to Alzheimer's disease: a randomized, controlled clinical trial. Alzheimers Res Ther. 2024 Jun 7;16(1):122. doi: 10.1186/s13195-024-01482-z. PMID: 38849944; PMCID: PMC11157928.